Fairphone ยืนหนึ่งเรื่องความยั่งยืนของสมาร์ทโฟน

02 June 2020 | TCDC | MARKETING

เมื่อพูดถึงเรื่องความยั่งยืนแล้ว Fairphone 3 ได้รับการยอมรับว่าเป็นสมาร์ทโฟนที่มีความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมมากที่สุดในขณะนี้ และกิจการเพื่อสังคมเจ้าของผลิตภัณฑ์จากเนเธอร์แลนด์นี้เองตั้งพันธกิจหลักในการออกแบบและผลิตโทรศัพท์มือถือที่ลดผลกระทบต่อคนและโลกให้เหลือน้อยที่สุด และกำลังพยายามสั่นสะเทือนวิถีปฏิบัติ ของวงการสมาร์ทโฟน 

สมาร์ทโฟนทำร้ายโลกมากกว่าที่เราคิด

สมาร์ทโฟนและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เป็นผลิตภัณฑ์ที่พึ่งพาการใช้ทรัพยากรอย่างเข้มข้น (resource-intensive) โทรศัพท์เคลื่อนที่แต่ละเครื่องประกอบด้วยชิ้นส่วนกว่า 60 ชิ้น การได้มาซึ่งแร่ธาตุหลายชนิดสร้างผลกระทบทั้งด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมในอีกฟากของโลกที่คุณอาจจะไม่ทราบมาก่อนเลย 

ชิ้นส่วนเล็กๆในสมาร์ทโฟนสามารถสืบย้อนกลับไปได้ถึงสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก ประเทศในทวีปแอฟริกาที่เป็นแหล่งผลิตโคลแทน (coltan) ที่ใหญ่ที่สุด โคลแทนเป็นแร่ที่นำมาผลิตแทนทาลัมส่วนประกอบสำคัญในโทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์อื่นๆ ที่คองโกนี้เองเป็นบ้านของ Grauer's gorilla  หนึ่งในสัตว์ป่าที่ถูกคุกคามจากการทำเหมือนแร่ท้องถิ่น จนประชากรลดลงจาก 17,000 เหลือเพียง 3,800 ตัว ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา การทำเหมืองแร่แบบผิดกฎหมาย นอกจากจะทำลายที่อยู่อาศัยแล้ว ยังทำให้สัตว์ป่าชนิดต่างๆ ถูกล่าเพื่อเป็นอาหารแก่คนงานและเพื่อนำไปจำหน่ายในตลาดมืด ซึ่งกอริลล่าเป็นหนึ่งในสัตว์ป่าที่นักล่าโปรดปราน ด้วยขนาดที่ใหญ่ อาศัยอยู่เป็นกลุ่ม ทำให้ง่ายต่อการแกะรอย พวกมันจึงมีความสุ่มเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์เป็นอย่างมาก

กว่าครึ่งของกิจการเหมืองแร่ในคองโกถูกควบคุมโดยกองกำลังติดอาวุธ สะท้อนมูลค่าอันมหาศาลของแร่ธาตุที่นำไปสู่การแก่งแย่ง การต่อสู้เพื่อครอบครองที่ดิน และปัญหาสังคมที่รุนแรง การทำเหมืองที่ไม่ถูกต้องตามมาตรฐานสากล ทำให้ปัญหาด้านความปลอดภัย สภาพแวดล้อมการทำงานที่เลวร้าย การใช้แรงงานเด็กและการกดค่าแรง ไม่ใช่เรื่องเหนือความคาดหมาย นอกจากโคลแทนแล้ว แหล่งผลิตแร่ธาตุในกลุ่ม conflict minerals ที่ประกอบด้วย ทองคำ ดีบุก และทังสเตน ก็เผชิญสถานการณ์ที่คล้ายคลึงกัน เป็นเรื่องน่าเศร้าที่สำหรับประเทศยากจนแล้ว อุตสาหกรรมเหมืองที่นำมาซึ่งความขัดแย้งมากมายนั้นเป็นแหล่งรายได้หลักของชุมชน ทำให้ชาวบ้านยินดีเสี่ยงชีวิตเข้าสู่การทำเหมืองและหล่อเลี้ยงให้อุตสาหกรรมนี้คงอยู่ต่อไป  

หากจะกล่าวว่าการเปลี่ยนโทรศัพท์มือถือแต่ละครั้งคือภัยคุกคามสัตว์ป่าและสิทธิมนุษยชนก็ไม่ผิดนัก การสำรวจของGreenpeach (2017) พบว่าระยะเวลาเฉลี่ยของการใช้โทรศัพท์มือถือเครื่องหนึ่งอยู่ที่ 26 เดือนหรือสองปีกว่าเท่านั้น การออกแบบที่เป็นอุปสรรคต่อการนำกลับมาใช้ใหม่และการรีไซเคิล ไม่ว่าผู้ผลิตจะจงใจหรือไม่ก็ตาม ทำให้การซ่อมอุปกรณ์ที่ชำรุดทำได้ยาก ท้ายที่สุดจึงจบลงที่การเป็นขยะอิเล็กทรอนิกส์ หรือ E- Waste ที่สร้างปัญหาตามมา 

 

ทางเลือกจากค่ายเล็ก Fairphone กับโมเดลธุรกิจที่รับผิดชอบ

Fairphone คงไม่ใช่ชื่อแบรนด์ที่คุ้นหูนัก บริษัทเล็กๆ จากประเทศเนเธอร์แลนด์เริ่มรวมตัวกันครั้งแรกเมื่อปี 2010 ในรูปแบบการรณรงค์เพื่อเสริมสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับผลกระทบจาก conflict minerals ในอุตสาหกรรมสมาร์ทโฟนและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งต่อมาได้พัฒนาเป็นผู้ผลิตโทรศัพท์มือถือทางเลือก และวางจำหน่าย Fairphone 1 สมาร์ทโฟนรุ่นแรกของบริษัทใน 3 ปีต่อมา 

Fairphone ได้เผยแพร่รายงานบอกเล่าเรื่องราว ความสำเร็จ อุปสรรคและความท้าทาย ในการจุดประกายให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในวงการผู้ผลิตสมาร์ทโฟน  และแน่นอนว่าการเลือกวัตถุดิบที่เป็นธรรม (Fair materials) เป็นหนึ่งในภารกิจหลักขององค์กร เมื่อทราบดีว่าแร่ธาตุบางชนิดมาจากแหล่งผลิตที่มีปัญหาอย่างคองโก คงจะง่ายกว่าหากบริษัทจะละทิ้งพื้นที่ที่มีปัญหาแล้วไปหาวัตถุดิบจากที่อื่นแทน แต่ Fairphone ไม่ได้ทำอย่างนั้น บริษัทยังใช้แร่ที่ได้จากพื้นที่เดิมและมุ่งสร้างการเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้น โดยสนับสนุนการพัฒนาทางเศรษฐกิจและส่งเสริมวิถีปฏิบัติอย่างยั่งยืนของอุตสาหกรรมเหมืองแร่ไปพร้อมๆกัน

การจัดหาวัตถุดิบอย่างรับผิดชอบถือเป็นแก่นในการขับเคลื่อนธุรกิจของ Fairphone เลยก็ว่าได้ บริษัทได้ริเริ่มโครงการเพื่อพัฒนาเรื่องความโปร่งใสในการได้มาซึ่งวัตถุดิบ  ตั้งต้นจากการพิจารณาส่วนประกอบต่างๆ ของโทรศัพท์ว่ามาจากที่ใดบ้าง จากนั้นก็เข้าไปปรับปรุงและสร้างการเปลี่ยนแปลงในห่วงโซ่อุปทาน ในที่สุด Fairphone 2 โทรศัพท์เคลื่อนที่รุ่นแรกของโลกที่ conflict minerals ทั้ง 4 ชนิด ได้รับการตรวจสอบและรับรองว่าไม่เกี่ยวข้องกับภัยคุกคามทั้งที่คองโกและประเทศแหล่งผลิตอื่นๆ ก็วางจำหน่ายในปี 2016


มาที่ความรับผิดชอบด้านแรงงาน Fairphone ตั้งคำถามกับผู้บริโภคว่าคุณสนใจหรือไม่ว่ าใครผลิตสมาร์ทโฟนที่คุณใช้อยู่ สำคัญไหมที่เขาจะได้รับค่าตอบแทนที่เป็นธรรม มีสภาพแวดล้อมในการทำงานที่ปลอดภัยและเหมาะสม ในฐานะผู้บริโภคเราย่อมอยากเห็นพนักงานมีคุณภาพชีวิตที่ดี แล้วพวกคุณยินดีที่จะจ่ายเงินเพิ่มอีกสักหน่อยเพื่อให้โรงงานสามารถจัดหาสภาพการทำงานที่ดีและสามารถจ่ายค่าแรงได้เพิ่มขึ้นหรือไม่....นี่เป็นสิ่งที่ Fairphone ไม่ได้ถาม แต่บริษัทมิได้ละเลยการมุ่งแก้ปัญหาการชั่วโมงการทำงานที่ยาวนานเพื่อแลกค่าตอบแทนอันน้อยนิด

Fairphone ต้องการส่งเสริมให้เกิดสภาพแวดล้อมในการทำงานที่ดี (Good working conditions) ตลอดห่วงโซ่อุปทาน ความรับผิดชอบด้านแรงงานมิได้จำกัดเพียงพนักงานของบริษัทเองเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ Fairphone จึงได้ร่วมมือกับคู่ค้าในการพัฒนามาตรฐานด้านแรงงาน ยกระดับสภาพแวดล้อมการทำงานของพนักงานในสายการผลิต มีการตรวจสอบควบคุมมาตรฐานความปลอดภัย พิจารณาค่าตอบแทนและสวัสดิการอย่างสมเหตุสมผล ตลอดจนสำรวจความพึงพอใจของแรงงานอีกด้วย นอกจากนี้ยังส่งเสริมการมีส่วนร่วมของแรงงานโดยสนับสนุนให้มีการเลือกตัวแทน เพื่อรวบรวมความคิดเห็น ข้อร้องเรียน และข้อเสนอแนะ เพื่อที่ Fairphone และคู่ค้าจะนำมาปรับปรุงสภาพแวดล้อมการดำเนินงานให้ดีขึ้น 

การออกแบบเพื่อยืดอายุผลิตภัณฑ์ (Lost-lasting design) และการคำนึงถึงการจัดการผลิตภัณฑ์เมื่อสินค้าอายุการใช้งาน ทั้งการนำกลับมาใช้ใหม่และการรีไซเคิล (Reuse and recycle) เป็นอีกภารกิจสำคัญที่จะไม่กล่าวถึงคงไม่ได้ นอกจาก Fairphone จะเลือกใช้วัสดุที่แข็งแรงทนทานแล้ว ยังเลือกที่จะพัฒนาโทรศัพท์มือถือในรูปแบบ modular (สามารถถอดแยกส่วนประกอบได้) ที่ส่วนประกอบแต่ละชิ้นเป็นแบบมาตรฐานไม่จำเป็นต้องใช้อุปกรณ์เฉพาะในการแกะหรือซ่อมแซม อีกทั้งยังมีอะไหล่และข้อแนะนำถึงวิธีการซ่อมแซมเบื้องต้นให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงได้โดยง่าย เมื่อต้นทุนการซ่อมลดลง ผู้ใช้ก็เลือกที่จะซ่อมหรือเปลี่ยนชิ้นส่วนที่ชำรุดแทนการซื้อเครื่องใหม่ การถอดแยกชิ้นส่วนได้ง่ายนี้ยังส่งผลดีต่อการจัดการเมื่อสิ้นอายุการใช้งาน เพิ่มโอกาสที่ชิ้นส่วนเล็กๆ โดยเฉพาะแร่ธาตุที่มีมูลค่าจะได้รับการจัดการอย่างมีประสิทธิภาพ ไม่ว่าจะเป็นการนำกลับมาใช้ใหม่หรือรีไซเคิล แทนที่สมาร์ทโฟนทั้งเครื่องจะถูกส่งไปหลอมรวมกันซึ่งเป็นวิธีที่ไม่มีประสิทธิภาพนัก 

 


ความท้าทายและอนาคตของอุตสาหกรรม

ตลาดของ Fairphone เติบโตขึ้นมากในไม่กี่ปีที่ผ่านมา ท่ามกลางกระแสความสนใจที่มีต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและความสนใจในผลิตภัณฑ์ทางเลือกที่ใส่ใจสิ่งแวดล้อมที่เพิ่มขึ้น แม้ Fairphone 3 จะได้รับการยอมรับในสมรภูมิด้านความยั่งยืน ความท้าทายสำคัญที่บริษัทต้องเผชิญคือด้านคุณภาพ เมื่อเปรียบเทียบกับผลิตภัณฑ์ในช่วงราคาเดียวกัน สเปคของ Fairphone 3 ยังไม่เป็นที่ประทับใจนัก ซึ่งเป็นสิ่งที่บริษัทต้องพัฒนาต่อไป

อย่างไรก็ดี Fairphone คงไม่สามารถแข่งกับยักษ์ใหญ่ในวงการได้ในแง่ยอดขายและส่วนแบ่งการตลาด เมื่อพิจารณาว่า Fairphone มียอดขายเพียง 175,000 เครื่อง (ตั้งแต่ปี 2013 ถึง 2019)  ซึ่งเทียบไม่ได้แม้แต่เสี้ยวเล็บของแบรนด์ใหญ่อย่าง Apple และ Samsumg (รวมถึง Huawei และ Xiaomi ด้วย) แต่นั่นไม่ใช่เป้าหมายของ Fairphone อยู่แล้ว บริษัทเพียงต้องการตั้งคำถามต่อความรับผิดชอบตลอดห่วงโซ่อุปทานของอุตสาหกรรม และเป็นตัวอย่างว่าสามารถยกระดับวิถีปฏิบัติให้ยั่งยืนขึ้นได้จริง การเลียนแบบเป็นสิ่งที่ Fairphone คาดหวังให้เกิดขึ้นเป็นอย่างยิ่ง โดยเฉพาะจากผู้เล่นรายใหญ่เพื่อนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงของทั้งอุตสาหกรรม


ขณะที่ปัจจัยภายนอกจากกฎระเบียบข้อบังคับก็เอื้อต่อการยกระดับมาตรฐานความรับผิดชอบเช่นกัน กฎหมาย Dodd-Frank act 2010 กำหนดให้บริษัทจดทะเบียนในสหรัฐอเมริกาตรวจสอบและแสดงหลักฐานแหล่งที่มาของแร่หายากที่บริษัทใช้ พร้อมทั้งยืนยันว่าไม่เกี่ยวข้องกับภัยคุกคามที่ประเทศแหล่งผลิต ขณะที่สหภาพยุโรปก็เพิ่งออกข้อบังคับเกี่ยวกับมาตรฐานสายชาร์จเพื่อให้อุปกรณ์ต่างยี่ห้อสามารถใช้ด้วยกันได้ น่าติดตามต่อไปว่าอุตสาหกรรมสมาร์ทโฟน รวมถึงอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์จะมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร พวกเราในฐานะผู้บริโภคก็ควรต้องกลับมาทบทวนว่าที่ผ่านมาเราใช้ผลิตภัณฑ์เหล่านี้ได้คุ้มค่ามากน้อยเพียงใด 
สุดท้ายนี้ แม้จะเป็นผู้ผลิตสมาร์ทโฟนที่ได้ชื่อว่ายั่งยืนที่สุดในโลก แต่สิ่งที่ Fairphone ฝากไว้ก็คือ “ไม่มีโทรศัพท์เครื่องใดที่เป็นมิตรต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมมากเท่ากับเครื่องที่คุณใช้อยู่” เพียงแค่เราใช้โทรศัพท์ต่อไปอีก 1 ปี จะสามารถสร้างการเปลี่ยนแปลงได้อย่างมหาศาล

เรียบเรียงโดย กรณิศ ตันอังสนากุล

เอกสารประกอบการเขียน
Five of the best mobile phones – whatever your budget
Fairphone 3 review: the most ethical and repairable phone you can buy
How Fairphone Beats Apple, Samsung And The Rest With The 'World's Most Sustainable' Phone
Fairphone impact report Vol.1
Greenpeace’s Guide to greener electronics 2017
รอยเท้าของคนเมือง ตอน โทรศัพท์มือถือกับความตายของกอริลล่า
https://www.fairphone.com/en/
https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/2020-Common-chargers-for-mobile-phones-and-similar-devices/F18110

 

 
 
Category Tags
Business & Industrial
Share this Article !