+

แก้ปัญหาเมืองสร้างชุมชนให้ยั่งยืนด้วยกระบวนการร่วมสร้างสรรค์

26 April 2017 | tcdc

งานออกแบบพัฒนาเมืองมีหลายระดับหลากสเกลไม่ว่าจะเป็นการออกแบบผังเมืองเพื่อรองรับการเติบโตตั้งแต่ระดับประเทศ จังหวัด อำเภอ หรือหน่วยเล็กๆอย่างชุมชน งานออกแบบพื้นที่สาธารณะ งานออกแบบป้ายรถเมล์ งานออกแบบทางเดินเท้า หรือแม้กระทั่งงานออกแบบถังขยะที่ตั้งอยู่ริมถนน โดยทั่วไปงานออกแบบพัฒนาเมืองถูกกำหนดทิศทางโดยนโยบายจากทางภาครัฐ แต่คำถามที่ตามมาคือ เราผู้ซึ่งเป็นประชาชน ผู้ได้รับผลกระทบทั้งทางตรง และทางอ้อมสามารถเข้าไปมีส่วนร่วมในการออกแบบหรือไม่ ภาครัฐเปิดช่องให้เรามากน้อยแค่ไหน วันนี้ผมขอนำบทสัมภาษณ์จากแอเรียล เคนแนน ผู้อำนวยการด้านงานออกแบบและผลิตภัณฑ์ ของเมืองนิวยอร์ค สหรัฐอเมริกา ที่ใช้งานออกแบบบริการ (Service Design) และกระบวนการร่วมสร้างสรรค์ (Co-Create) เข้าไปมีบทบาทสำคัญในการออกแบบพัฒนาเมืองมาให้เราได้ศึกษา พร้อมปิดท้ายด้วยตัวอย่างดีๆกับ "โครงการลานกีฬาพัฒน์ 1" ของชาวชุมชนเคหะคลองจั่น ที่ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยมีสถาบันอาศรมศิลป์เป็นผู้จัดการโครงการ และเป็นผู้นำกระบวนการมีส่วนร่วมกับชุมชนเข้ามาพัฒนาพื้นที่ โดย บริษัท ฉมา โซเอ็น จำกัด เป็นผู้ออกแบบ

แอเรียล เคนแนน กับทิศทางการแก้ปัญหาความซับซ้อนของเมืองด้วยการออกแบบ

จุดเริ่มต้น - เคนแนนคลุกคลีกับงานศิลปะและออกแบบตั้งแต่สมัยที่เธอยังเด็กตามรอยคุณแม่ที่เป็นนักออกแบบภูมิสถาปัตย์ เธอเข้าเรียนที่ Parsons สถาบันศิลปะและการออกแบบที่นิวยอร์ค โดยเลือกเรียน Integrated Design Program สถาบันแรกในสหรัฐอเมริกาที่สอนด้านนี้ เธอกล่าวว่า “นักออกแบบจำเป็นต้องรู้จักการทำงานกับผู้คนที่มีความเชี่ยวชาญหลากหลายเพื่อ แก้ปัญหาที่ยุ่งยากซับซ้อนที่เกิดขึ้นบนโลกใบนี้” หลังจบการศึกษา เธอทำงานกับ ESI Design ณ ที่นั่นเธอมีโอกาสได้ออกแบบเมืองใหม่ให้กับประเทศจีน จากจุดนั้นเองทำให้เธอสนใจทำงานด้านการออกแบบเมือง และตัดสินใจสมัครเข้าร่วมโครงการที่ Code for America โครงข่ายภาคประชาชนที่ร่วมทำงานกับภาครัฐเพื่อสร้างสิ่งดีๆกลับคืนสู่สังคม ชุมชน และสิ่งแวดล้อม ก่อนที่จะก้าวเข้าสู่งานออกแบบพัฒนาเมืองอย่างเต็มตัวกับการทำงานในตำแหน่ง ผู้อำนวยการด้านงานออกแบบและผลิตภัณฑ์ (Director of Design and Product) ของเมืองนิวยอร์ค โดยเธอตัดสินใจเข้าร่วมเป็นหนึ่งในทีมงานของนายกเทศมนตรี บิล เดอ บลาซิโอ้ เพราะชื่นชมในนโยบายการพัฒนาเมืองของเขา



งานออกแบบบริการกับการพัฒนาเมือง - เคนแนนมองว่า การแก้ปัญหาเมืองมีความสลับซับซ้อน และจำเป็นต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญจากหลากหลายสาขาในการแก้ปัญหาแต่ละจุด สิ่งหนึ่งที่เธอใช้คือการนำงานออกแบบบริการเข้าไปมีส่วนร่วมในการพัฒนาเมือง ยกตัวอย่างเช่น HOME-STAT โครงการเสริมสร้างคุณภาพชีวิตให้กับคนแร่ร่อนตามท้องถนน ทั้งนี้ทีมงานไม่ได้มุ่งประเด็นศึกษาเฉพาะคนเร่ร่อนเท่านั้น แต่ทีมงานเชิญผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทุกกลุ่ม (Stakeholders) เข้าร่วมโครงการ เพื่อแลกเปลี่ยนแนวคิดพร้อมร่วมสร้างสรรค์ (Co-Create) หาทางออกที่ดีที่สุดทั้งในส่วนของการกำหนดนโยบาย รูปแบบการสื่อสาร การเก็บข้อมูล รวมไปถึงการใช้เทคโนโลยีเพื่อสร้างสรรค์งานบริการที่เหมาะสม ผลลัพธ์ที่ได้ทำให้ภาครัฐทราบตัวเลขคนเร่ร่อนที่อาศัยในพื้นที่ที่แม่นยำมากขึ้น สามารถช่วยคนเร่ร่อนให้มีที่พักที่ปลอดภัยพร้อมมอบสวัสดิการที่เหมาะสมตรงความต้องการ โดยประชาชนสามารถมีส่วนร่วมในการแจ้งข้อมูลคนเร่รอน พร้อมตรวจสอบตำแหน่งคนเร่ร่อนได้จากหมุดที่ปักไว้บนแผนที่ในเว็บไซท์

ทุกโครงการที่พัฒนาจะมีการกำหนดเป้าหมาย และขอบเขตของโครงการเพื่อใช้เป็นข้อกำหนดในการตรวจสอบทุกครั้ง ที่สำคัญทีมงานจะเก็บข้อมูลงานวิจัย การพัฒนาเครื่องมือ (Tools) ที่ใช้ร่วมในการออกแบบ เพื่อแบ่งปันแนวคิดการทำงานให้กับเมืองอื่นๆด้วย เช่น New York’s Center for Economic Opportunity (CEO) ศูนย์กลางการแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสารรวมไปถึงงานวิจัยของเมือง

มุมมองของ “งานออกแบบ” - เคนแนนมองว่า “งานออกแบบ” ในวันนี้เกี่ยวข้องกับการพัฒนาระบบ (System) ให้มีประสิทธิภาพที่ดีขึ้นพร้อมสร้างประสบการณ์ที่ประทับใจให้กับผู้ใช้ ทั้งนี้ทุกชิ้นงาน ทุกโครงการจะต้องมีความสวยงามด้วย เพราะถ้ามุ่งแต่ประโยชน์ใช้สอยอย่างเดียว มันไม่ใช่ความสำเร็จแบบ 100% สิ่งสำคัญที่สุดที่ทำให้ทุกโครงการประสบความสำเร็จคือ การเปิดโอกาสให้ทุกคนข้ามามีส่วนร่วมสร้างสรรค์ (Co-Create) โดยให้ความสำคัญกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทุกกลุ่ม (Stakeholders) เหมือนเช่นที่เธอ และทีมงานที่ทำให้คนนิวยอร์ค เข้ามาร่วมสร้างสรรค์กับโครงการพัฒนาเมืองมากขึ้น เพราะเมืองที่ดีไม่ได้มาจากนโยบายที่สวยหรู แต่คือ “ประชาชน” ที่มีส่วนสำคัญในการสร้างนิวยอร์คให้เป็นเมืองที่มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

“ลานกีฬาพัฒน์ 1” สร้างสรรค์ผ่านกลไกการมีส่วนร่วมของชุมชน

การออกแบบพื้นที่ส่วนกลางไม่ใช่การสร้างสวนสาธารณะ ปลูกต้นไม้ หรือสร้างสนามบอลเพียงอย่างเดียว แต่การออกแบบโดยนำความต้องการของชุมชนในพื้นที่ คือหัวใจสำคัญในงานออกแบบสร้างสรรค์ ที่ช่วยกระตุ้นให้คนในชุมชนเดินออกจากบ้านมาใช้พื้นที่ส่วนกลาง

มุมมองการทำงานเพื่อชุมชน - ยศพล หนึ่งในทีมงานออกแบบจากบริษัท ฉมา โซเอ็น จำกัด มองว่า การทำงานเพื่อชุมชนไม่ได้เป็นเรื่องเศร้า แต่เป็นโจทย์ที่มีเงื่อนไข มีงบประมาณ มีความต้องการตามลักษณะของชุมชนนั้นๆ เราในฐานะนักออกแบบต้องทำหน้าที่บริหารจัดการภายใต้ข้อกำหนดเหล่านั้นให้ได้ สิ่งที่แตกต่างจากโครงการทั่วไปก็คืองบประมาณที่ได้รับส่วนใหญ่จะไม่มากมาย แต่นั่นไม่ได้หมายความว่า “เราไม่สามารถทำได้”

จุดเริ่มต้น - "ลานกีฬาพัฒน์ 1" ตั้งอยู่บริเวณชุมชนเคหะคลองจั่น เขตบางกะปิ กรุงเทพมหานคร เป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดช ที่ทรงให้ความสำคัญต่อการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ให้มีสุขภาพกายที่แข็งแรงและสุขภาพใจที่ดี 

ร่วมสร้างสรรค์ - ความพิเศษของลานกีฬาพัฒน์ 1 แห่งนี้คือการเปิดโอกาสให้ชาวชุมชนได้แสดงความคิดเห็น โดยสถาบันอาศรมศิลป์เป็นผู้จัดการโครงการ และเป็นผู้นำกระบวนการการมีส่วนร่วมเข้ามาเป็นหัวใจหลักของการพัฒนาพื้นที่ ทีมงานใช้กระบวนร่วมสร้างสรรค์ (Co-Create) โดยกระตุ้นให้ชุมชนเข้ามาร่วมแสดงความคิดเห็น พร้อมรับฟังแนวคิดว่าชาวบ้านอยากให้ลานกีฬาของเขาประกอบไปด้วยอะไรบ้าง พร้อมเปิดโอกาสให้เขาช่วยกำหนดตำแหน่งมุมกิจกรรมต่างๆว่าควรอยู่ตรงไหนของพื้นที่ ก่อนนำความต้องการเหล่านั้นมาเป็นสร้างเป็น “โจทย์” ในการออกแบบ นอกจากนี้ ทีมงานยังกระตุ้นให้ชาวบ้านเข้ามามีส่วนร่วมในการตกแต่งพื้นที่ด้วย เช่น การร่วมกันทาสีสนามเด็กเล่นและลานกิจกรรม ส่งผลให้ชาวบ้านรู้สึกถึง “การมีส่วนร่วม” ในการออกแบบและพัฒนาลานกีฬาพัฒน์อย่างแท้จริง จากพื้นที่ที่เคยรกร้างเป็นป่า เป็นแหล่งมั่วสุมของนักเสพยา กลายเป็นพื้นที่พักผ่อนหย่อนใจ พื้นที่ออกกำลังกาย สนามกีฬา สนามเด็กเล่น รวมไปถึงพื้นที่อเนกประสงค์สำหรับให้ชาวบ้านจัดกิจกรรมสันทนาการต่างๆ ความสำเร็จของ “ลานกีฬาพัฒน์ 1” แห่งเป็นเป็นแรงบันดาลใจให้เจ้าของโครงการ (สำนักเลขาธิการ) นำกระบวนการออกแบบอย่างมีส่วนร่วม (Co-Create) เข้าไปพัฒนาโครงการต่อๆไปในอนาคต 

ส่วนผสมของความสำเร็จ - ไม่ว่าเราจะมีความเห็นขัดแย้งกับโครงการที่สร้างขึ้นโดยภาครัฐหรือคิดขึ้นโดยภาคเอกชนในมุมมองใดก็ตาม ท้ายที่สุดแล้ว โครงการจะประสบความสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อ ภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน จะต้องทำงานร่วมกัน แต่โดยทั่วไปแล้วภาคประชาชนหรือชุมชนที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากโครงการต่างๆกลับไม่ได้ถูกหยิบยกมาเป็นหัวใจหลักในการพัฒนาพื้นที่อย่างแท้จริง ทั้งๆที่เขาเหล่านั้นมีข้อมูล มีความคิดเห็น และมีวิสัยทัศน์ ที่สามารถนำมาพัฒนาพื้นที่ได้

ดังนั้นการเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการสร้าง “โจทย์” ผ่านกระบวนการออกแบบอย่างมีส่วนร่วม (Co-Create) คือพลังสำคัญที่ทำให้โครงการตอบสนองความต้องการของชุมชนมากที่สุด การมีส่วนร่วมนี้เองจะทำให้เขารู้สึกภาคภูมิ รู้สึกถึงความเป็นเจ้าของ สิ่งที่ตามมาคือ ชาวชุมชนจะร่วมกันดูแลและใช้สถานที่อย่างเต็มประสิทธิภาพ

เครดิต
fastcodesign.com
Facebook-Klongjunstadium
creativemove/interview/yosapol
creativemove/klongjun-staduim

 

Category Tags
Share this Article !